فنا

ب- كودك و نياز به محبت:

]محبت از ضرورى‏ترين نيازهاى عاطفى فرزند در دوران كودكى است وبدون توجه به آن كودك به رشد عاطفى مناسب نايل نمى‏شود، اين‏نياز، براى كودك به شكلهاى گوناگون قابل پاسخگويى است كه‏مى‏توان به بوسيدن كودك، در آغوش گرفتن، گفتن جملات زيبا و محبت‏آميز،خريدن هديه و اسباب بازى و... اشاره كرد. امام باقر(ع)در فرصتهاى مناسب از طريق در آغوش گرفتن و بيان جملات محبت‏آميز،محبت‏خود را به كودك خردسالش امام صادق(ع) نشان مى‏دادندو از اين طريق به نياز عاطفى او پاسخ مى‏گفتند، محمد بن مسلم‏از اصحاب بزرگ آن حضرت نقل مى‏كند كه من در خدمت امام باقر(ع)بودم. در اين هنگام فرزند(خردسال-)ش جعفر(ع) وارد شد و بر سراو ذؤابه(8) و در دستش عصايى بود كه با آن بازى مى‏كرد. امام‏باقر(ع) او را به گرمى در آغوش گرفت و به سينه خود فشرد و خطاب‏به او فرمود: «پدر و مادرم به فدايت‏باد (با اين چوب) كارلهو انجام مده و بازى مكن، سپس فرمود:«اى محمد، پس از من او امام توست.از او پيروى كن و از دانش او استفاده نما، به خدا سوگند اوهمان صادقى است كه رسول خدا(ع) او را توصيف نمود كه شيعيان اودر دنيا و آخرت پيروزند و دشمنانش در زمان هر پيامبرى ملعون‏هستند. در (اين هنگام) جعفر(ع) خنديد و صورتش قرمز گرديد، آنگاه امام باقر(ع) به من فرمود: از او سؤال كن، من از اوپرسيدم اى پسر رسول خدا، خنده از كدام عضو بدن منشا مى‏گيرد.جعفر(ع) فرمود: اى محمد، عقل از قلب، اندوه از كبد و نفس ازريه و خنده از طحال منشا مى‏گيرد. (وقتى اين پاسخ را از اوشنيدم) از جايم برخاستم و او را بوسيدم.»(9)

ج- ستايش از فرزند صالح:

ستايش بجا از فرزند و كارهاى نيك او باعث احساس‏موفقيت و توانايى و نيز موجب انگيزه قوى براى تكراركارهاى خوب‏و رشد بيشتر او مى‏گردد. بخصوص اگر اين تمجيد به موقع و درحضور كسانى باشد كه آگاهى آنها از رفتار شايسته فرزند براى اومهم باشد. على بن حكم به نقل از طاهر يكى از اصحاب امام‏باقر(ع) نقل مى‏كند. من در خدمت امام باقر(ع) نشسته بودم كه‏فرزندش جعفر(ع) وارد شد. امام باقر(ع) در باره‏اش فرمود: «اوبهترين مخلوقات خداوند است‏»(10) در اين حديث ملاحظه مى‏شود كه‏امام باقر(ع) در نزد صحابى حود فرزندش را كه صلاحيت و شايستگى‏لازم را داشته به بهترين وجه ممكن ستوده است.

د- والدين و نصيحت فرزند:

نصيحت فرزندان و صحبت كردن با آنها علاوه بر آنكه والدين ازطريق آن مى‏توانند رهنمودهاى مهم و اساسى را ره توشه زندگى‏فرزندانشان قرار دهند مى‏تواند يك نوع زمينه ايجاد ارتباطصميمى بين والدين و فرزندان را فراهم نمايد و از اين طريق‏والدين بخصوص پدر، مى‏توانند به فرزند نزديك شوند و در يك فضاى‏صميمى و عاطفى، ضمن آگاهى از مشكلات و خواسته‏هاى فرزندان‏رهنمودهاى لازم را به آنها ارائه دهند. امام باقر(ع) نيز درفرصتهاى مناسب با فرزندان خود صحبت مى‏كردند و گاهى به شكل‏گروهى و عمدتا به شكل فردى به نصحيت آنها مى‏پرداختند كه به‏نمونه‏هايى از آنها اشاره مى‏كنيم: 1- اسماعيل بن خالد نقل مى‏كند كه از امام باقر(ع) شنيدم كه‏فرمود: پدرم ابو جعفر(ع) ما (فرزندان) را جمع مى‏نمود و به مامى‏فرمود: اى فرزندان از تعرض نسبت‏به حقوق ديگران بپرهيزيد،بر مشكلات و سختيها صبر پيشه كنيد و اگر خويشان شما را به كارى‏كه ضررش براى شما بيش از نفعش باشد دعوت كردند اجابت‏نكنيد.»(11) 2- از جمله سفارشهاى آن حضرت به فرزندش امام صادق(ع) اين‏جملات است: «خداوند سه چيز را در سه چيز ديگر پنهان كرده است،رضايش را در اطاعت مخفى كرد پس هيچ طاعتى را كوچك نشمار، شايدكه رضايتش در همان اعت‏باشد، خشم و غضبش را در معصيت پنهان‏نمود پس هيچ نوع معصيتى را كوچك نپندار، شايد كه غضبش در همان‏باشد و اولياء خود را در ميان بندگانش پنهان كرد، پس احدى ازبندگان او را حقير مدان كه شايد همان بنده ولى او باشد.»(12) 3- آن حضرت به فرزندش فرمود:«فرزندم از كسالت و اندوه بپرهيز كه اين دو كليد هر شرى‏مى‏باشند، زيرا اگر سست و تنبل باشى به اداى حق نخواهى پرداخت‏و اگر محزون و اندوهناك باشى بر حق، صبر پيشه نخواهى‏كرد.»(13) 4- سفيان ثورى نقل مى‏كند كه امام صادق(ع) را ملاقات كردم واز او خواستم مرا نصحيت كند... آن حضرت فرمود: اى سفيان! پدرم‏مرا به سه چيز سفارش و از سه چيز برحذر داشت، از جمله آن‏سفارشات اين بود كه فرزندم، هر كه با رفيق بد همراه شود سالم‏نمى‏ماند و هر كه در محلهاى اتهام برود مورد اتهام قرار مى‏گيردو هر كه بر زبان خود كنترل نداشته باشد پشيمان مى‏شود.»(14)

ه- اهميت آرامش خانواده در تربيت:

]ترديدى نيست كه خانواده نقش اساسى در تربيت فرزند دارد وپرورش صحيح فرزندان بدون توجه جدى والدين به اين امر مهم وايجاد فضاى مناسب و آرام براى آن ميسر نيست. نا بسامانى‏خانواده، اختلاف و نزاعهاى والدين، عدم رابطه صميمى ميان اعضاى‏خانواده بويژه والدين، فقدان امنيت و آرامش لازم در جامعه كوچك‏خانواده، تربيت صحيح فرزند را به مخاطره مى‏اندازد.از اين رو در مبحث‏حسن خلق در روايات، بيش از هر مورد ديگرى‏در باره خوشرفتارى پدر خانواده با اهلش تاكيد شده است و اين‏حاكى از آن است كه خوشرفتارى در كانون خانواده اهميت ويژه‏دارد و آثار مثبت آن فراتر از خوشرفتارى با افراد ديگر است،زيرا در جامعه كوچك خانواده افراد كاملا با هم در ارتباط هستندو بر يكديگر تاثير مى‏گذارند و چتر آثار مثبت‏خوشرفتارى وپيامدهاى سوء بدرفتارى بر سر همه اعضاى خانواده پهن مى‏گردد ودر يك كلام خوش‏رفتارى در كانون خانواده آثار تربيتى فراوان وبدرفتارى پيامدهاى سوء بى‏شمار به همراه دارد. امام باقر(ع) در زمينه اهميت‏خوشرفتارى در كانون خانواده‏فرموده است:«... من حسن بره باهله زيد فى عمره‏»(15) هر كس‏احساس و ملاطفتش را نسبت‏به خانواده‏اش نيكو گرداند عمرش طولانى‏مى‏گردد.، در اين حديث‏شريف تعبير لطيف و ظريف «من حسن بره‏»دلالت‏بر آن دارد كه نه تنها احسان و ملاطفت نسبت‏به خانواده‏پسنديده و لازم است‏بلكه مى‏بايست‏براى تاثير بيشتر، اين احسان‏و ملاطفت‏به نيكويى و بهترين وجه انجام گيرد. همچنين در حديث ديگرى آن حضرت، كامل شدن اسلام و ايمان، آمرزش‏گناهان و رضايت‏خداوند متعال در روز قيامت را از آثارخوشرفتارى با خانواده برشمرده‏اند. «اربع من كن فيه كمل‏اسلامه ... و حسن الخلق مع الاهل و الناس‏»(16)

و- نقش تربيتى عمل والدين و مربيان:

مربيان موفق در جهاد مقدس تربيت‏بيش از آن كه به گفتار دعوت‏به نيكى كنند با عمل صالح دعوت كرده‏اند، پيش از آنكه سخن‏بگويند عمل نمودند، پيش از آن كه به تربيت ديگران اقدام كنندبه اصلاح خويش پرداختند، بنابراين والدين كه خود اولين مربيان‏فرزندان هستند مى‏بايست‏با زبان عمل با فرزندانشان سخن بگويند،فرزندان بايد در عمل ببينند كه والدين به آنچه مى‏گويند پاى‏بندهستند و خود عمل مى‏كنند و گفتارشان با عملشان مطابقت‏دارد. به نظر مى‏رسد كه اساسى‏ترين عامل تربيتى معصومان(عليهم‏السلام) و در واقع مهمترين راز موفقيتشان در تربيت فرزندان‏همان تربيت‏با عمل و پاى‏بنديشان به آنچه مى‏گفتند بوده است واين شيوه در سيره تربيتى امام باقر(ع) نيز كاملا آشكار است،فرزندان آن حضرت با ديدن اعمال پدر براى انجام اعمال صالح ورفتار درست الگو مى‏گرفته و به راز بندگى خداوند دست مى‏يافتند.در ذيل به ذكر دو نمونه از رفتارهاى آن حضرت اكتفا مى‏كنيم: 1- امام باقر(ع) و صدقه به فقراء:از فرزند بزرگوار آن حضرت نقل شده است كه روزى بر پدرم واردشدم و مشاهده كردم كه در آن روز پدرم هشت هزار دينار به‏تهى‏دستان مدينه صدقه داده‏اند و اهل خانه‏اى را كه تعداد آنهابه يازده نفر مى‏رسيد آزاد كرده است‏»(17) 2- اسحاق بن عمار از امام صادق(ع) نقل كرده است: من پيوسته‏رختخواب پدرم را پهن مى‏كردم و منتظر مى‏ماندم تا ايشان به‏رختخواب بروند و بخوابند، سپس برمى‏خاستم و به رختخواب خودمى‏رفتم، شبى آن حضرت تاخير كردند و من در طلب او به مسجدرفتم، در حالى كه مردم خواب بودند، او را در حال سجده ديدم وغير او كسى در مسجد نبود. من صداى او را مى‏شنيدم كه مى‏گفت:«سبحانك اللهم انت ربى حقا حقا، سجدت لك يا رب تعبدا و رقا،اللهم ان عملى ضعيف فضاعفه لى، اللهم قنى عذابك يوم تبعث‏عبادك و تب على انك انت التواب الرحيم.»(18)

ز- تربيت معنوى فرزندان: